Casa Olajossy ossia Villa in fortezza, dom jednorodzinny w Lublinie; – D. Kozowski, T. Kozowski

Dom – próba opisu, albo „mikkie” i „twarde” tworzywo architektoniczne Villi in fortezza

Dzieo architektoniczne skada si z jej fizycznoci i warstwy intelektualnej. Ta pierwsza jest widoczna wtedy gdy rzecz jest zbudowana, ta druga moe by ujawniona wczeniej. Zrozumienie rzeczy architektonicznej jest niepene bez rozeznania obu tych domen. Podjto prób opisania tego „mikkiego” i „twardego” tworzywa architektonicznego Villi in fortezza, domu w Lublinie.

1. Idea i forma. Naley wierzy, e dzieo architektoniczne skada si z jej fizycznoci i jakiej warstwy intelektualnej. Czyli zagadnienie dotyczy formy architektury i idei. Ta pierwsza jest widoczna wtedy gdy rzecz jest zbudowana, ta druga moe by ujawniona wczeniej. Zrozumienie rzeczy architektonicznej jest niepene bez rozeznania obu tych domen.

2. Miejsce. Willa Olajossy, dom w Lublinie nazwany Villa in fortezza, zbudowano na peryferiach miasta, tam gdzie miejski gwar ju nie dociera, a teraz powoli powstaje struktura podmiejskiej przestrzeni z domów budowanych zgodnie z reguami demokracji i praw wasnoci, i zazwyczaj poza prawami architektury. Pozostaoci krajobrazu podmiejskich sadów i ogrodów jeszcze dostrzegalne ju wiedz, e ich dni s policzone: stopniowo zabudowa si zacienia lecz forma nowej caoci wci pozostaje nieznana. anowy podzia terenów rozcity ukonie bezwzgldn drog nic nie porzdkuje w tym otoczeniu; dla wnikliwego oka jest to tylko odkrywanie przeszoci.

3. Pretekst. Trapezowy obrys terenu domu zawiadcza o przynalenoci do tego wiata, nie stwarzajc jakichkolwiek motywacji odnonie do formy architektonicznej, któr mia przyj, lecz stworzy pretekst. W tej sytuacji pierwsza idea formy architektonicznej jawi si jako prosta konieczno: ksztat odnaleziony w przestrzeni geometrii, i poza ideologiami. Form walca przyjmuje przyjanie i bez konsekwencji nieprostoktny ksztat dziaki, a forma szecianu wydaje si by do zaakceptowania przez potrzeby uytecznoci.

4. Geometria. Na pocztku by wic – Walec. Potem Szecian, by nastaa gra form idealnych zawarta w sferze bry elementarnych, zespolonych w zwizku syzygii. Gra tych dwóch ksztatów nabiera znaczenia: niechtnie pozostaj sobie obojtne.
Jest wic
Walec, rzecz geometryczna, doskonaa nie przez mistyk swoich proporcji, iloci cian lub wierzchoków, lecz jedynie poprzez prostot swego istnienia wywodzca si z ideau – koa. Doskonao proporcji zastosowanej bryy pozostaje intencjonalna.
Jest take
Szecian, ksztat idealny, o wieloosiowej doskonaoci w zawieszeniu w przestrzeni absolutnej, kiedy to rola szeciu cian jest równorzdna.

5. Forma poszukuje funkcji. Doskonao szecianu staje si zwyczajnoci jeli napenimy go uytecznoci: jeli zamienimy do w dom. Kiedy pionowe ciany bryy zamieniaj si w „ciany” z oknami, kiedy pojawia si „podstawa” a inna ciana zamienia si w dach. Take wtedy gdy wntrze bryy rozcinaj paszczyzny stropów, przegród i umeblowania schodami, kiedy trywialno uytecznoci ujawnia uomno uwikanej w funkcj architektury-sztuki. Ale nawet wtedy doskonao genetycznego ksztatu idealnego nie jest zatracona cakowicie, a wielo-osiowo bryy wymusza kompozycj zawartej w niej przestrzeni.
6. Gra
. Walec ukrywa Szecian. Walec wizi szecian, lecz by móc to demonstrowa zachowuje sw natur powierzchni, a by owo uwizienie nie pozostao tajemnic zgadza si na odsanianie fragmentów swego wntrza. Z kolei uwiziona brya trwa w zdeterminowanym bezruchu ukazujc natur swojej kubicznoci.

Lub moe jest zupenie inaczej: walec okrywa szecian. Broni go i ochrania przed intruzem, lub po prostu wzrokiem przechodnia.
Bryy nie pozostaj w harmonii. Kada z nich demonstruje swoj odrbno: szecian pozostaje „bry”, walec demonstruje materi swojej struktury: powierzchni. Kada z nich stara si dominowa na drug. Pozostaj jednak w zalenoci: wielko szecianu wyznacza wntrze walca; proporcje walca wyznacza wielko szecianu. Kada z bry istnieje poprzez istnienie drugiej. Cakowita dominacja jednej spowoduje unicestwienie caoci. Dlatego walec odsania szecian, a szecian nie rozpycha nadmiernie walca.

7. Przeciwiestwa. Poszukiwanie ksztatu rzeczy architektonicznej naley prowadzi w przestrzeni zawartej gdzie pomidzy „grobowcem a monumentem”, by zadowoli Adolf Losa i pozosta w sferze architektury. Poszukiwanie formy domu – take.
Odnaleziono tam „twierdz” – rzecz architektoniczn przeznaczon do zamieszkiwania i schronienia si – równoczenie. Znaczenie „twierdzy” jest antytez – „paacu”; razem stanowi jedno z ogniw w dugim acuchu moliwych przeciwiestw dostrzeganych w architekturze, a w architekturze domu mieszkalnego przede wszystkim.
»Wybrano take „dom” – a nie „rezydencj”, „will” – a nie „paac” lub „dwór”, raczej „otarz” – ni „bunkier”, i raczej „bunkier” ni „schron”, a wic – „fortec”.
Opowiedziano si za „elewacj” a nie za – „fasad”, ale równoczenie za „mask” a nie – „twarz”. Opowiedziano si za pojciem elewacji oddzielajcym jej form od ksztatu bryy; i zapragnito ujrze t niezaleno. Równoczenie zanegowano zasad i fasady i elewacji, by form architektoniczn ujrze jako jedno, bez rozdziau na przód, ty lub boki albo widoki oznaczone stronami wiata. To byo przyczyn ukrycia przeciwiestw: poddasza i piwnic, zwieczenia dachami i baz podstawy ...
Wybrano „form otwart”. Lecz nie przeciwstawiono „tektonicznoci” – formie „otwartej”; raczej zaproponowano gr przeciwiestw w „otwarte-zamknite”, take gr w „zewntrzne-wewntrzne”, w „zasanianie-odsanianie”.

Jako zaoenie, a nie konsekwencj poprzednich wyborów, opowiedziano si za: „labiryntem” jako zaprzeczeniem „przejrzystoci”, i bardziej za – „zamknitym” ni – „otwartym” i – „zasanianiem” ni „odsanianiem”, za „ogrodem” ni „parkiem”. „Zamieszkiwanie”, w konsekwencji, jawi si bardziej jako „podró” ni – „spacer” lub „przechadzanie si”.«

I tak staa si nazwa – Villa in fortezza.

8. Fizyczno. Fizyczno ksztatu Villi i fortezzy nade wszystko buduje beton, i zwraca uwag na „gr bry”. Willa – wntrze walca, szecian pozostaje ciemny, grafitowy, gadki, pokryty drobnoziarnist, aksamitn wypraw. Forteca – walec, jest cian elbetow ujawniajc sw mas i natur materiau: dramatyczn jako elbetowych konstrukcji, betonowych odlewów w brutalnych deskowaniach bez ukrywania technologicznego pochodzenia. Pojawiajcy si na powierzchni walca szary tynk zawiadcza tylko o wspólnym rodowodzie obu bry, podobnie jak surowy beton ujawniony we wntrzu szecianu.

9. Fikcja. Jeli „architektura – jest to budowanie rzeczy fikcyjnych tak by wyglday jak prawdziwe” to istnieje Villa in fortezza – willa, twierdza, bunkier, otarz – dom.

10. Idea-forma. Wydaje si, e jest materia architektoniczna „mikka”: idee, teorie ogólne albo osobiste, koncepcje istniejce w umyle twórcy, albo na papierze, a z ca pewnoci w borghesowskiej Bibliotece. I e jest materia architektoniczna „twarda”: narzdzia i sposoby urzeczywistnienia formy. W istocie jest to jedno nierozdzielne tworzywo, istniejce nie bez szerokich obszarów kontekstów kulturowych i docieka poprzedników.